Τι είναι ευσεβές και τι ασεβές ; Τι είναι η ευσέβεια και τι ασέβεια γενικότερα ; Ζήτημα φαινομενικά απλό, συνάμα σύνθετο όπως έρχεται να μας δείξει ο Πλάτωνας καταγράφοντας τα λόγια του πατέρα της σκέψης, Σωκράτη. Μια ωραία μέρα ο Σωκράτης καθήμενος στη Βασίλειον Στοά, όπου έδρευε η υπηρεσία προανάκρισης για ζητήματα ασέβειας, λίγο καιρό αφού του αποδόθηκε η κατηγορία για διαφθορά των νέων, συναντά τον Ευθύφρονα, οιωνοσκόπο και σοφό, που έσπευδε να καταθέσει μήνυση κατά του ίδιου του του πατέρα, για τη δολοφονία ενός δούλου.
Ο Σωκράτης αδράττει την ευκαιρία, αφού μαθαίνει τους σκοπούς του Ευθύφρονα, να εκμεταλλευτεί τις γνώσεις του, για να επωφεληθεί αποσαφηνίζοντας τι εστί ασέβεια και τι ευσέβεια. Ο Ευθύφρων, πρόσχαρος τίθεται στη διάθεση του σοφού γέροντα, πρόθυμος να τον βοηθήσει. Αναλαμβάνει λοιπόν, το δύσκολο έργο της συνομιλίας με τον πατέρας της μαιευτικής και τον μεγαλύτερο μάγο των επιχειρημάτων. Η πρώτη του θέση, καταρρίπτεται μέσω της σωκρατικής αμφισβήτησης, που χρωματίζεται από μια απαράμιλλη ειρωνεία που τσακίζει κόκαλα. Ο μάντης προοδευτικά αλλάζει 5 φορές την τοποθέτηση του πάνω στον απόλυτο ορισμό της ευσέβειας ώσπου παραιτείται τελικά προφασιζόμενος ότι έχει κάποια δουλειά.
Η πρόοδος της συζήτησης αποδεικνύει πολλά πράγματα. Αρχικά, όσον αφορά με την ιδιοσυγκρασία των ομιλητών, έχουμε από τη μια πλευρά τον γνωστό σε όλους Σωκράτη, με όλα τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της διάνοιάς του. Ειρωνεία, παρεκβάσεις, παραδοξότητες, αρκετές επαναλήψεις στο λόγο του, με σκοπό την εμπέδωση. Παραδείγματα απτά, και προσπάθεια να οδηγήσει τον ομιλητή του στα μέτρα του, σαν άλλος Προκρούστης, ενώ συνάμα να τον υποχρεώσει να φτάσει σε θέσεις εκ διαμέτρου αντίθετες με την αρχική του. Στον παρόντα διάλογο, δε θα μπορούσαμε να πούμε πως τον οδηγεί σε αντίθετη διατύπωση, μιας και ο διάλογος λήγει άδοξα, παρόλ'αυτά βλέπουμε πως ο μεγάλος φιλόσοφος, χειραγωγεί τη σκέψη του έτερου σοφού Ευθύφρονα. Από την άλλη πλευρά, ο μάντης φαίνεται να είναι βέβαιος για το ζήτημα της ευσέβειας, κρίση που τελικά καταρρίπτεται. Σε αρκετά σημεία, θα μπορούσαμε να πούμε (πάντα με γνώμονα το αρχαίο κείμενο) πως ο μάντης απλώς υπάρχει σαν φυσική παρουσία στο διάλογο, δεχόμενος σχεδόν δουλικά τις κρίσεις του Σωκράτη. Όποτε εκφέρει άποψη, ενισχύει τη ρήση του τελευταίου, ή ζητά περισσότερες διευκρινίσεις. Με ασφάλεια θα λέγαμε πως σε αρκετά σημεία του διαλόγου, ο Σωκράτης φαίνεται να κρατά με τη βία το ενδιαφέρον του συνομιλητή του, που σαστισμένος πια, έχει χάσει την όρεξη να συνδιαλλαχτεί αυτό το τέρας ορισμού και σοφίας.
Παράλληλα, οι απόψεις που εκτίθενται στο εύρος του διαλόγου σηματοδοτούν και τη στάση του καθενός από τους ομιλητές απέναντι στο προς πραγμάτευση ζήτημα. Ο Ευθύφρων εκπροσωπεί μια παραδοσιακή αντίληψη για την ευσέβεια, οριοθετώντας την στο politically correct, μπερδεύοντας την ηθική, με την θρησκευτική λατρεία, μέσα σε ένα πλαίσιο δικαιοσύνης. Ο Σωκράτης, δεν μπορεί να ανεχτεί αυτή τη γενίκευση, και για το λόγο αυτό πυροδοτεί μια σειρά από ερωτήματα για να αποσαφηνίσει τελικά την έννοια της ευσέβειας. Αυτός με τη σειρά του, εκπροσωπεί τη νεωτεριστική αντίληψη περί γνώσης σε πρώτη φάση, θέλοντας διακαώς να ορίσει, και σε δεύτερο πλάνο επιδιώκει να φωτίσει τη νέα τάση που ανάγει το θείο στην σφαίρα του αγαθού. Επίκαιρη τοποθέτηση του, μιας και όπως προαναφέρθηκε, ο διάλογος αυτός πραγματοποιήθηκε την περίοδο της δίωξής του. Σχετικά με τη μακροσκοπική στάση απέναντι στο θείο, δε θα μπορούσαμε να βρούμε διαφορές ανάμεσα στους δύο ομιλητές. Τόσο ο Σωκράτης όσο και ο Ευθύφρων, φαίνεται στα λόγια τους να θεωρούν το Δία και τους λοιπούς, ως τη νομοτελειακή αρχή. Ενδεχομένως φυσικά, η αναφορά στα θεία από το Σωκράτη, να γίνεται προς όφελος της συζήτησης, όμως δε θα μπορούσαμε να είμαστε σίγουροι σε μια τέτοια θέση, μιας και ο φιλόσοφος παρά τις κατηγορίες που του αποδόθηκαν, έδειχνε να αποδέχεται την καθεστηκυία κατάσταση τόσο νομοθετικά όσο και θρησκευτικά.
Ένα ζήτημα επίσης που μπορεί να μας απασχολήσει στα πλαίσια αυτού του πολύ σύντομου σχολιασμού, επιλογικά, είναι το ζήτημα του κατά πόσον ο διάλογος αυτός μπορεί να θεωρηθεί πλήρης. Σίγουρα σε μια πρώτη ανάγνωση θα μπορούσε κανείς να κρίνει πως ο διάλογος δεν πετυχαίνει τους στόχους του, και πως διακόπτεται πολύ απότομα. Το γεγονός της έκτασής του και του σκηνοθετικού του πλαισίου, βέβαια, δε θα έπρεπε να λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας στην εκφορά μιας κριτικής που τον καθιστά ελάσσονα ή ανίκανο να πετύχει το σκοπό του. Η σκηνοθεσία άλλωστε επιλέγεται από τον Πλάτωνα, που έντεχνα αποφασίζει να μεταφέρει τα λεγόμενα του δασκάλου του, όσο το δυνατόν πληρέστερα έχοντας κατά νου και την αισθητική λειτουργία. Δύο σημεία θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψιν. Πρώτο είναι αυτό, στο οποίο τελικά ο Σωκράτης διαμορφώνει ένα προσχέδιο του ορισμού της ευσέβειας. Σύμφωνα με αυτό η ευσέβεια είναι μια εμπορική πράξη, στην οποία τελικά διαμορφώνεται το δίπολο δούναι και λαβείν. Ο μόνος ευεργετημένος είναι ο άνθρωπος, καθώς οι προσφορές του στους θεούς, λίγο ωφελούν τους τέλειους και ολοκληρωμένους κατοίκους του Ολύμπου. Μια εμπορική συναλλαγή λοιπόν. Δεύτερο σημείο που πρέπει να σταθεί κανείς είναι η ξαφνική αποχώρηση του μάντη. Άραγε κουράστηκε από τον φλύαρο πλην ευφυή Σωκράτη ή πείστηκε για τη διαφορά του ευσεβούς και του θεοφιλούς και αποφάσισε να αποσύρει τη μήνυση προς τον πατέρα του ;
Εφόσον, σκεφθούμε καλύτερα τα δύο αυτά σημεία, μπορούμε κάλλιστα να απορρίψουμε κάθε θέση που υποστηρίζει πως ο διάλογος είναι ημιτελής ή χωρίς χρηστική φύση, αφού δεν βρίσκει το τέλος του. Ο Πλάτων, δεν αφήνει τίποτα στην τύχη του, και φροντίζει να λάβουμε τα λόγια του Σωκράτη πιστά μεν, με δικούς του χρωματισμούς και εξωραϊσμούς δε. Ο διάλογος με τον Ευθύφρονα, φωτίζει πλευρές του μεγάλου διανοητή, και φανερώνει με απλό και καθημερινό σχεδόν τρόπο, το πόσο φυσικό ήταν για τον Σωκράτη να εξασκεί τη σοφία του, αρπάζοντας κάθε ευκαιρία που εμφανιζόταν στο διάβα του.
ΥΓ. Το κείμενο Πλάτωνος Ευθύφρων μπορεί κανείς να το διαβάσει από πρωτότυπο και μετάφραση στον παρακάτω σύνδεσμο: http://mikrosapoplous.gr/plato/euthyphron/1.html
Ο Σωκράτης αδράττει την ευκαιρία, αφού μαθαίνει τους σκοπούς του Ευθύφρονα, να εκμεταλλευτεί τις γνώσεις του, για να επωφεληθεί αποσαφηνίζοντας τι εστί ασέβεια και τι ευσέβεια. Ο Ευθύφρων, πρόσχαρος τίθεται στη διάθεση του σοφού γέροντα, πρόθυμος να τον βοηθήσει. Αναλαμβάνει λοιπόν, το δύσκολο έργο της συνομιλίας με τον πατέρας της μαιευτικής και τον μεγαλύτερο μάγο των επιχειρημάτων. Η πρώτη του θέση, καταρρίπτεται μέσω της σωκρατικής αμφισβήτησης, που χρωματίζεται από μια απαράμιλλη ειρωνεία που τσακίζει κόκαλα. Ο μάντης προοδευτικά αλλάζει 5 φορές την τοποθέτηση του πάνω στον απόλυτο ορισμό της ευσέβειας ώσπου παραιτείται τελικά προφασιζόμενος ότι έχει κάποια δουλειά.
Η πρόοδος της συζήτησης αποδεικνύει πολλά πράγματα. Αρχικά, όσον αφορά με την ιδιοσυγκρασία των ομιλητών, έχουμε από τη μια πλευρά τον γνωστό σε όλους Σωκράτη, με όλα τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της διάνοιάς του. Ειρωνεία, παρεκβάσεις, παραδοξότητες, αρκετές επαναλήψεις στο λόγο του, με σκοπό την εμπέδωση. Παραδείγματα απτά, και προσπάθεια να οδηγήσει τον ομιλητή του στα μέτρα του, σαν άλλος Προκρούστης, ενώ συνάμα να τον υποχρεώσει να φτάσει σε θέσεις εκ διαμέτρου αντίθετες με την αρχική του. Στον παρόντα διάλογο, δε θα μπορούσαμε να πούμε πως τον οδηγεί σε αντίθετη διατύπωση, μιας και ο διάλογος λήγει άδοξα, παρόλ'αυτά βλέπουμε πως ο μεγάλος φιλόσοφος, χειραγωγεί τη σκέψη του έτερου σοφού Ευθύφρονα. Από την άλλη πλευρά, ο μάντης φαίνεται να είναι βέβαιος για το ζήτημα της ευσέβειας, κρίση που τελικά καταρρίπτεται. Σε αρκετά σημεία, θα μπορούσαμε να πούμε (πάντα με γνώμονα το αρχαίο κείμενο) πως ο μάντης απλώς υπάρχει σαν φυσική παρουσία στο διάλογο, δεχόμενος σχεδόν δουλικά τις κρίσεις του Σωκράτη. Όποτε εκφέρει άποψη, ενισχύει τη ρήση του τελευταίου, ή ζητά περισσότερες διευκρινίσεις. Με ασφάλεια θα λέγαμε πως σε αρκετά σημεία του διαλόγου, ο Σωκράτης φαίνεται να κρατά με τη βία το ενδιαφέρον του συνομιλητή του, που σαστισμένος πια, έχει χάσει την όρεξη να συνδιαλλαχτεί αυτό το τέρας ορισμού και σοφίας.
Παράλληλα, οι απόψεις που εκτίθενται στο εύρος του διαλόγου σηματοδοτούν και τη στάση του καθενός από τους ομιλητές απέναντι στο προς πραγμάτευση ζήτημα. Ο Ευθύφρων εκπροσωπεί μια παραδοσιακή αντίληψη για την ευσέβεια, οριοθετώντας την στο politically correct, μπερδεύοντας την ηθική, με την θρησκευτική λατρεία, μέσα σε ένα πλαίσιο δικαιοσύνης. Ο Σωκράτης, δεν μπορεί να ανεχτεί αυτή τη γενίκευση, και για το λόγο αυτό πυροδοτεί μια σειρά από ερωτήματα για να αποσαφηνίσει τελικά την έννοια της ευσέβειας. Αυτός με τη σειρά του, εκπροσωπεί τη νεωτεριστική αντίληψη περί γνώσης σε πρώτη φάση, θέλοντας διακαώς να ορίσει, και σε δεύτερο πλάνο επιδιώκει να φωτίσει τη νέα τάση που ανάγει το θείο στην σφαίρα του αγαθού. Επίκαιρη τοποθέτηση του, μιας και όπως προαναφέρθηκε, ο διάλογος αυτός πραγματοποιήθηκε την περίοδο της δίωξής του. Σχετικά με τη μακροσκοπική στάση απέναντι στο θείο, δε θα μπορούσαμε να βρούμε διαφορές ανάμεσα στους δύο ομιλητές. Τόσο ο Σωκράτης όσο και ο Ευθύφρων, φαίνεται στα λόγια τους να θεωρούν το Δία και τους λοιπούς, ως τη νομοτελειακή αρχή. Ενδεχομένως φυσικά, η αναφορά στα θεία από το Σωκράτη, να γίνεται προς όφελος της συζήτησης, όμως δε θα μπορούσαμε να είμαστε σίγουροι σε μια τέτοια θέση, μιας και ο φιλόσοφος παρά τις κατηγορίες που του αποδόθηκαν, έδειχνε να αποδέχεται την καθεστηκυία κατάσταση τόσο νομοθετικά όσο και θρησκευτικά.
Ένα ζήτημα επίσης που μπορεί να μας απασχολήσει στα πλαίσια αυτού του πολύ σύντομου σχολιασμού, επιλογικά, είναι το ζήτημα του κατά πόσον ο διάλογος αυτός μπορεί να θεωρηθεί πλήρης. Σίγουρα σε μια πρώτη ανάγνωση θα μπορούσε κανείς να κρίνει πως ο διάλογος δεν πετυχαίνει τους στόχους του, και πως διακόπτεται πολύ απότομα. Το γεγονός της έκτασής του και του σκηνοθετικού του πλαισίου, βέβαια, δε θα έπρεπε να λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας στην εκφορά μιας κριτικής που τον καθιστά ελάσσονα ή ανίκανο να πετύχει το σκοπό του. Η σκηνοθεσία άλλωστε επιλέγεται από τον Πλάτωνα, που έντεχνα αποφασίζει να μεταφέρει τα λεγόμενα του δασκάλου του, όσο το δυνατόν πληρέστερα έχοντας κατά νου και την αισθητική λειτουργία. Δύο σημεία θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψιν. Πρώτο είναι αυτό, στο οποίο τελικά ο Σωκράτης διαμορφώνει ένα προσχέδιο του ορισμού της ευσέβειας. Σύμφωνα με αυτό η ευσέβεια είναι μια εμπορική πράξη, στην οποία τελικά διαμορφώνεται το δίπολο δούναι και λαβείν. Ο μόνος ευεργετημένος είναι ο άνθρωπος, καθώς οι προσφορές του στους θεούς, λίγο ωφελούν τους τέλειους και ολοκληρωμένους κατοίκους του Ολύμπου. Μια εμπορική συναλλαγή λοιπόν. Δεύτερο σημείο που πρέπει να σταθεί κανείς είναι η ξαφνική αποχώρηση του μάντη. Άραγε κουράστηκε από τον φλύαρο πλην ευφυή Σωκράτη ή πείστηκε για τη διαφορά του ευσεβούς και του θεοφιλούς και αποφάσισε να αποσύρει τη μήνυση προς τον πατέρα του ;
Εφόσον, σκεφθούμε καλύτερα τα δύο αυτά σημεία, μπορούμε κάλλιστα να απορρίψουμε κάθε θέση που υποστηρίζει πως ο διάλογος είναι ημιτελής ή χωρίς χρηστική φύση, αφού δεν βρίσκει το τέλος του. Ο Πλάτων, δεν αφήνει τίποτα στην τύχη του, και φροντίζει να λάβουμε τα λόγια του Σωκράτη πιστά μεν, με δικούς του χρωματισμούς και εξωραϊσμούς δε. Ο διάλογος με τον Ευθύφρονα, φωτίζει πλευρές του μεγάλου διανοητή, και φανερώνει με απλό και καθημερινό σχεδόν τρόπο, το πόσο φυσικό ήταν για τον Σωκράτη να εξασκεί τη σοφία του, αρπάζοντας κάθε ευκαιρία που εμφανιζόταν στο διάβα του.
ΥΓ. Το κείμενο Πλάτωνος Ευθύφρων μπορεί κανείς να το διαβάσει από πρωτότυπο και μετάφραση στον παρακάτω σύνδεσμο: http://mikrosapoplous.gr/plato/euthyphron/1.html
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου